La joute équestre imposée à Erotokritos, vue par le maître du théâtre d'ombres Evgenios Spatharis, 1952
Erotokritos et Aretousa, par Theophilos Hatzimichaïl, toile 118x74cm,1933.
Erotokritos et Aretousa, par Yannis Tsarouchis, 1980
Erotokritos et Aretousa, par Nikos Engonopoulos, 1969
Erotokritos et Aretousa, par Chrysanthos Bostantzoglou (Bost), 1963
Erotokritos et Polydoros, édition manuscrite et illustrée de 1710, British Library
Ο «Ερωτόκριτος» είναι ένα αριστούργημα της ελληνικής λογοτεχνίας, επικό ποίημα γραμμένο από τον Βιτσέντζο Κορνάρο στις αρχές του 17ου αιώνα, αντιπροσωπευτικό της κρητικής ποίησης και μετρικής. Στους δέκα χιλιάδες στίχους ο ποιητής αφηγείται τις ερωτικές περιπέτειες του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας. Το ποίημα έγινε πολύ δημοφιλές στη εποχή του και στους αιώνες που ακολούθησαν τη δημοσίευσή του. Σήμερα έχει ξαναβρεί ενδιαφέρον χάρη στις ερμηνείες πολλών κρητικών τραγουδιστών.
Η ιστορία παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με το γαλλικό μυθιστόρημα του Πιέρ ντε λα Σεπέντ, «Ιστορία του ιππότη Παρισίου και της ωραίας Βιέννης (Paris et Vienne)», που εκδόθηκε το 1432 και γνώρισε τεράστια λαϊκή επιτυχία σε όλη την Ευρώπη, εν μέρει και λόγω των διαφόρων μεταφράσεων. Αλλά και ο ίδιος ο Ντε λα Σεπεντ έλεγε ότι η ιστορία του βασίζεται σε έναν παλιό θρύλο της Μασσαλίας. Ο Κορνάρος πιθανώς γνώριζε το μυθιστόρημα του Ντε λα Σεπεντ μέσω μιας ιταλικής μετάφρασης, αλλά απέστη αρκετά από αυτό ώστε να δημιουργήσει ένα δικό του, αυθεντικό έργο.
Παρόλο που γράφτηκε κατά τη διάρκεια της βενετσιάνικης κατοχής της Κρήτης, η υπόθεση τοποθετείται στην αρχαία Αθήνα, όπου ο βασιλιάς Ηρακλής και η σύζυγός του, μετά από πολλά χρόνια αναμονής, αποκτούν μια κόρη, την Αρετούσα. Ένας από τους συμβούλους του βασιλιά, ο Ερωτόκριτος, υποθάλπει μυστικό έρωτα για την Αρετούσα· αδυνατώντας να της ομολογήσει τα αισθήματά του, τραγουδά το βράδυ κάτω από το παράθυρό της (και εδώ εμφανίζεται η βενετσιάνικη ατμόσφαιρα του Μεσαίωνα!). Σταδιακά, η Αρετούσα ερωτεύεται με τη σειρά της το νεαρό Ερωτόκριτο. Όταν ο πατέρας της ενημερώνεται για την υπόθεση, διατάζει τη σύλληψη του Ερωτόκριτου, αλλά ο τελευταίος καταφέρνει να σκοτώσει τους στρατιώτες που του έστειλε ο βασιλιάς. Αισθανόμενος πλέον σε κίνδυνο, ο Ερωτόκριτος εξορίζεται στη Χαλκίδα. Κατά τη διάρκεια της απουσίας του, η Αρετούσα ανακαλύπτει τα ποιήματα που της τραγουδούσε κάτω από το παράθυρό της.
Όταν ο Ερωτόκριτος επιστρέφει στο παλάτι, ο βασιλιάς διοργανώνει ιππική μονομαχία μεταξύ πολλών πριγκίπων της εποχής, στην οποία προσκαλείται και ο Ερωτόκριτος. Προς μεγάλη λύπη του Ηρακλή, ο Ερωτόκριτος κερδίζει τη μονομαχία. Οι νεαροί εραστές συνεχίζουν βέβαια να συναντιούνται κρυφά. Τότε η Αρετούσα πείθει τον Ερωτόκριτο να ζητήσει χέρι της από τον πατέρα της. Ο βασιλιάς όμως θυμώνει ξανά και διώχνει πάλι τον Ερωτόκριτο από την πόλη, ενώ του έρχεται μια άλλη πρόταση γάμου από το βασιλιά του Βυζαντίου.
Η Αρετούσα αρνείται να παντρευτεί στο Βυζάντιο και παραμένει πιστή στην αγάπη της για τον Ερωτόκριτο. Ο πατέρας της την φυλακίζει ώσπου οι Βλάχοι επιτίθενται και πολιορκούν την Αθήνα. Πάνω στη μάχη, ο Ερωτόκριτος, μεταμφιεσμένος με μαγικό τρόπο, σώζει τη ζωή του βασιλιά κινδυνεύοντας τη δική του. Χωρίς να αναγνωρίσει την ταυτότητα του σωτήρα του, ο Ηρακλής, για να τον ευχαριστήσει, του προσφέρει την κόρη του σε γάμο. Η Αρετούσα, επίσης, δεν αναγνωρίζει τον Ερωτόκριτο που, υπό τη μεταμφίεση του, εκτιμά την αφοσίωση της. Kαθησυχασμένος πλέον, ο Ερωτόκριτος αποκαλύπτει την πραγματική του ταυτότητα. Ο Ηρακλής αποδέχεται επιτέλους το γάμο κι έτσι ο Ερωτόκριτος θα γίνει βασιλιάς της Αθήνας!